Antaŭparolo por Vortaro Esperanto – Sveda

Fono

Ekde 1954 ekzistas Esperantisk – Svensk ordbok (Esperanto – Sveda vortaro) verkita de Paul Nylén. Krome, la pli malgranda Lilla Esperanto-ordboken, (Malgranda esperanto-vortaro), kreita de Ebbe Vilborg, ekzistas ekde 1958. Ĝi estas kombinita Sveda – Esperanto kaj Esperanto – Sveda vortaro. Nova eldono de tiu ĉi aperis en 1999 kaj reviziita eldono en 2016. De la sveda al Esperanto, Svensk – Esperantisk ordbok (Sveda – esperanta vortaro) estis produktita en 1934 de Sam Jansson, Frits Lindén kaj Birger Gerdman. En 1992, Ordbok Svenska – Esperanto (Vortaro Sveda – Esperanto) estis kreita de Ebbe Vilborg. Ekde 2001, ĝi ankaŭ ekzistas kiel interreta aplikaĵo.

La esperantisto kaj iama prezidanto de Sveda Esperanto-Federacio Roland Lindblom havis la ambicion eldoni novan grandan vortaron Esperanto – Sveda, kiu povus anstataŭigi la iom malnoviĝintan vortaron de Paul Nylén. Tamen, Roland Lindblom mortis komence de 2016, antaŭ la ambicio povus esti realigita. Li postlasis grandan kvanton da materialo el multjara baza laboro kun la vortaro.

En aŭtuno 2016, Leif Nordenstorm iniciatis realigi la ambicion de Roland Lindblom, kaj li kolektis kaj skanis la bazan laboron. Komence de 2017 komenciĝis laboroj pri enigo de la materialo en programojn pri tekstotraktado. Al tio poste aliĝis Anders Sundman, Martin Häggström, Magnus Sundman, Bengt Hedlund, Carl-Olof Selenius kaj Olof Pettersson. Regulojn, pri kiel la vortoj devus esti enigitaj, ellaboris Martin Häggström. La taskon konverti la ciferecan tekston en bazon por presita vortaro kaj en retan vortaron entreprenis Andreas Nordström.

La nova vortaro estas do bazita sur la fundamenta verko de Roland Lindblom. Ĝi konsistas plejparte el manskribitaj manuskriptoj de diversa kvalito. Jam dum la registra laboro oni devis fari multajn aldonojn kaj korektojn. Poste okazis ampleksa revizia laboro, kie oni faris kontrolon kaj aldonojn helpe de aliaj bonfamaj Esperanto-vortaroj. Ĉi tiun revizian laboron ĉefe faris Martin Häggström kaj Bengt Hedlund. La rezulto de la laboro estis la Vortaro Esperanto – Sveda.

Jam en la komenco de la laboro pri Vortaro Esperanto – Sveda, prova versio estis farita en TTT-aplikaĵon, kiu poste estis plibonigita. La testversio poste estis kombinita kun la reta aplikaĵo por Vortaro Sveda – Esperanto. En 2023 aperis la reta aplikaĵo Retaj vortaroj Sveda < > Esperanto, ellaborita de Andreas Nordström. En ĉi tiu interreta aplikaĵo, oni povas serĉi en ambaŭ vortarojn.

Vortelekto

Dum la enigo de vortoj kaj posta revizio, estis decidite, kiuj vortoj devus esti inkluditaj. La vortelekto baziĝis ĉefe sur Plena Ilustrita Vortaro (PIV), Reta Vortaro (ReVo), Bildvortaro en Esperanto kaj artikoloj en Vikipedio. Por komputilaj vortoj oni uzis ankaŭ Komputeko kaj Komputada leksikono. Krome, Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko (PMEG) helpis. Ekzemplaj frazoj estis grandparte prenitaj el la tekstokolekto Tekstaro de Esperanto. Escepte de propraj nomoj, principe ĉiuj radikvortoj trovitaj en PIV estis enmetitaj, kondiĉe ke oni ne konsideris ilin malĝustaj aŭ tute arkaikaj. Krome, oni klopodis uzi vortojn, kiuj spegulas modernajn kondiĉojn, kaj en tio artikoloj en Vikipedio multe helpis.

La elekto de vortoj por propraj nomoj estas limigita. Personaj nomoj troviĝas precipe por dioj, religio-fondintoj kaj certaj sciencistoj kaj similaj, kies nomoj estas inkluditaj en kunmetaĵoj. Geografiaj nomoj troviĝas ĉefe por sendependaj landoj kaj iliaj ĉefurboj, aŭtonomaj regionoj, grandaj urboj (proksimume pli ol 5 milionoj da loĝantoj), internacie gravaj urboj, subŝtatoj kaj provincoj en grandaj landoj (ĉefe Usono, Kanado, Brazilo, Germanio, Barato, Ĉinio, Aŭstralio). Ankaŭ troviĝas la nomoj de la oceanoj kaj tiuj sur la Tero plej grandaj riveroj, lagoj, montoj, dezertoj ktp. Geografiaj nomoj, situantaj en aŭ proksime de svedlingvaj regionoj, ricevis certan preferon en la elekto, kaj tial interalie la svediaj kaj finnlandaj historiaj provincoj estas enmetitaj.

Por oftaj kaj konataj specioj de multaj vertebruloj kaj florplantoj, precipe troviĝantaj en la nordiaj landoj, estas enmetitaj la esperantlingvaj formoj de la sciencaj nomoj. Ĉi tiuj esperantlingvaj nomoj konsekvence baziĝas sur la sciencaj nomoj, vidu la sekcion de Biologiaj Nomoj malsupre.

Strukturo de la enhavo

Vortaro Esperanto – Sveda estas organizita laŭ radikvortoj en alfabeta ordo, kaj sub la radikvortoj estas kun ili kunmetitaj vortoj. La kunmetitaj vortoj troviĝas sub la radikvorto, al kiu oni juĝis, ke ili plej multe apartenas, sed kelkaj vortoj troviĝas sub pluraj radikvortoj. Ĉiu vorto aŭ esprimo en Esperanto, kiu estas skribita en rekta grasa stilo, estas serĉvorto.

La informoj por esperanta vorto povas havi diversajn etikedojn por marki gramatikajn funkciojn, malsamajn signifojn kaj teman apartenon. Kelkaj vortoj kun multoblaj gramatikaj funkcioj estas apartigitaj per romiaj ciferoj en grasa skribo. Per ordinaraj ciferoj en grasa skribo estas apartigitaj malsamaj signifoj, kaj tio estas ĉefe farita, kiam oni tradukis la signifojn per malsamaj svedaj vortoj. En kelkaj kazoj, oni skribis la signifojn kiel malsamajn radikvortojn por eviti konfuzon. Tio estas farita precipe kiam la signifoj estas tute senrilataj aŭ se ekzistas pluraj kunmetitaj vortoj por la malsamaj signifoj.

Gramatikaj etikedoj estas skribitaj ene de kvadrataj krampoj. Por verboj estas indikite, se ili estas transitivaj aŭ netransitivaj. Kelkaj verboj povas havi ambaŭ funkciojn, kaj kiam tiuj havas klare malsamajn signifojn, separataj indikoj estas por la respektiva signifo, sed kutime estas indikita nur la etikedo por la plej ofta funkcio. La sekvaj etikedoj estas uzataj:

[tr]
por transitivaj verboj
[intr]
por netransitivaj verboj.

Aliaj gramatikaj etikedoj estas enmetitaj, nur kiam tio estas konsiderata signifa. La sekvaj etikedoj estas uzataj:

[bokstav]
por litero
[symbol]
por simbolo
[prefix]
por prefikso
[sufix]
por sufikso
[rotmorfem]
por radika morfemo
[ändelse]
por finaĵo.

Temgrupaj etikedoj, kiuj konsistas el tri literoj ene de krampoj, estas metitaj por kelkaj vortoj. La sekvaj dudek etikedoj estas uzataj, kiuj povas esti dividitaj en kvar ĉefajn grupojn:

Kvar etikedoj rilatas al speciala lingva aparteno:

(ark)
por arĥaismo (arĥaika esperantovorto)
(fam)
por familiara vorto (ĉefe vortoj uzataj en limigita amikaro)
(neo)
por neologismo (se ekzistas alia kutima vorto, kiu estas formita laŭ esperantolingvaj vortfaraj reguloj)
(nyo)
por nova vorto (nur por vortoj pridiskutataj kaj kie la lingvouzo ne stabiliĝis).

Kvin etikedoj rilatas al biologia aparteno:

(ana)
por anatomio (precipe homa sed iagrade ankaŭ por aliaj vertebruloj)
(zoo)
por zoologio (ceteraj aĵoj apartenantaj al la besta regno inkluzive de bestaj nomoj)
(bot)
por botaniko (aĵoj apartenantaj al la planta regno inkluzive de plantaj nomoj)
(myk)
por mikologio (aĵoj apartenantaj al la fungoregno inkluzive de fungaj kaj likenaj nomoj)
(bio)
por biologio (ĝenerale biologia aŭ kiu ne apartenas al la menciitaj biologiaj grupoj).

Ses etikedoj rilatas al aliaj fakoj de scienco:

(mat)
por matematiko (inkluzive de statistiko)
(fys)
por fiziko (fizikaj konceptoj, mezurunuoj kaj mezuriloj)
(kem)
por kemio (kemiaj elementoj, komponaĵoj kaj procezoj)
(geo)
por tersciencoj (natura geografio, geologio, meteorologio, oceanografio, astronomio, ktp.)
(med)
por medicino (medicinaj specialaĵoj kaj malsanoj)
(spr)
por lingvistiko (konceptoj en fonetiko, gramatiko, ortografio ktp).

Kvin etikedoj rilatas al kultura aparteno aŭ agado:

(etn)
por etna grupo (homgrupo kun komuna historio aŭ ia formo de komuna kulturo)
(rel)
por religio (kultura esprimo kiu implicas kredon)
(myt)
por mitologio (rilatas al formortintaj religioj, popolkredoj kaj simile)
(spo)
por sportoj (konceptoj kaj agadoj en sportoj)
(mus)
por muziko (fenomenoj, terminoj kaj instrumentoj en danco kaj muziko).

Tradukoj de la esperantovorto sekvas post eventualaj etikedoj, kaj ili estas faritaj aparte por la diversaj signifoj. Por vorto markita kun medicina etikedo aŭ unu el la biologiaj etikedoj estas la scienca nomo kutime donita kursive kaj interkrampe. Sekvas unu aŭ pluraj svedaj tradukoj en normala stilo, kaj ofte poste interkrampe plia klarigo en la sveda. Kelkfoje, kiam mankas bona sveda traduko, estas nur klarigo.

Referencoj al aliaj esperantovortoj ofte aperas interkrampe post la sveda traduko kaj eventuala klarigo. Unue estas simbolo por la speco de referenco kaj poste troviĝas la referenca vorto. Se la referencvorto estas skribita en grasa kursivo, ĝi troviĝas kiel serĉvorto aliloke en la vortaro, alie ĝi estas skribita en rekta graso. Estas kvar specoj de referencoj:

referenco al pli taŭga aŭ rekomendinda vorto
=
referenco al pli–malpli ekvivalenta vorto
¤
referenco al malpli taŭga vorto
jfr
referenco al vorto, kiu havas similan signifon aŭ al kiu estas alia rilato.

La unua speco de referenco ne bezonas esti interkrampe, se la esperantovorto ne estas tradukita.

Ekzemploj foje estas donitaj, kiel la esperanta vorto estas uzita. Tio estas farita antaŭ la sekva vorto, kaj kutime en formo de tuta frazo. La ekzemplo estas skribita en grasa kursivo kaj la posta sveda traduko en normala stilo.

Biologiaj nomoj

En PIV troviĝas komun-lingvaj (vulgaraj) Esperanto-nomoj nur por iuj konataj biologiaj specioj, ĉefe bestoj. Por kelkaj aliaj specioj ekzistas esperant-lingvaj nomoj, kiuj estis formitaj el la sciencaj nomoj. Tamen ĉi tiu lasta nomado ne ĉiam estas tute konsekvenca, kaj eĉ malpli konsekvenca ĝi estas en aliaj esperantaj verkoj.

Ambicio en tiu ĉi vortaro estas doni esperantlingvajn nomojn por konsiderinda nombro da nordiaj specioj, do ankaŭ por tiuj, kiuj ne estas nomitaj en aliaj Esperanto-vortaroj. La deirpunkto estas, ke la esperantlingva nomo nur konsistigu lingve praktikan komplementon al la latina-greka scienca nomo, kaj konsekvence ligu al tiu. En okazoj, kie la specio ankaŭ estas nomita en PIV, estas foje diferenco en la literumo de la esperanta nomo, ĉar PIV ne aplikis ĝuste la samajn kaj konsekvencajn principojn. En ĉi tiuj kazoj, la nomformo de PIV estas indikita kiel pli malbona alternativo. Por specio, kiu havas komun-lingvan (vulgaran) nomon, tiu estas donita kiel ekvivalenta alternativo al la esperantlingva formo de la scienca nomo.

Por la transskribo de le genra nomo ni precipe sekvis la principojn proponitajn de La Rondo de Esperantistaj Flaŭristoj (REF), tamen krom inkludo de latinaj finaĵoj en la esperanta nomo. Iliaj principoj estas priskribitaj en Plur-lingva nomaro de sovaĝaj plantoj en Eŭropo, kaj signifas ke la latina radikvorto ne estas ŝanĝita pli ol necese, kiam la literumo sekvas tion, kio konformas al normala prononco en Esperanto. Plej ofte la genronomoj iĝas kiel en PIV. Esceptoj ŝuldiĝas parte al tio, ke PIV en kelkaj okazoj bazas la esperantonomojn sur latinaj gramatikaj formoj ne uzitaj en la koncerna scienca nomo, kaj parte al tio, ke PIV kutime transskribas alimaniere iujn latinajn literkombinaĵojn. La jena transskribo estis uzata ĉi tie:

ae → e;  → ae; ai → aj; au → ; c antaŭ e, i, y, ae, oe → c; cc antaŭ e, i, y, ae, oe → ks, sed antaŭ aliaj literoj → k; ch → ĥ; ck → k; c kaj cc en aliaj kazoj → k; ei → ej: eu → : oe → e;  → oe; oi → oj; ou → ; ph → f; qu → kv; sch → ŝ; sh → ŝ; ti → ci; ts → c; tsch → ĉ; w → v; x → ks; y → i; h forfalas post konsonantoj sed post c, p kaj s laŭ supre; duoblaj literoj iĝas unuoblaj sed por cc laŭ supre.

Laŭ ĉi-supre dirite, foje ekestas diferenca literumo kompare kun PIV, ĉar PIV kelkkaze bazas la esperantlingvan nomon sur latina gramatika formo, kiu ne troviĝas en la koncerna scienca nomo. Tio signifas, ke laŭ PIV la genro Hamamelis estas hamamelido kaj la familio Hirundinidae estas hirundedoj. Ĉi tiu vortaro literumas la vortojn hamamelo kaj hirundinedoj respektive. Aliaj malkongruoj estiĝas, ĉar tiu ĉi vortaro ĉiam transskribas latinan ch per ĥ, dum PIV ofte havas k. Krome la latina s ĉiam restas, dum PIV kutime transskribas intervokalan s per z. Ankaŭ la literkombinoj ai, ei, oi, gu, ku estas konservitaj, dum PIV ofte transskribas la respektivajn kombinaĵojn per aj, ej, oj, gv, kv.

La scienca epiteto estas vorto, kiu povas esti traktata kiel latina vorto, kaj ĝi povas esti adjektivo aŭ substantivo en nominativa aŭ genitiva kazo. La esperanta formo de la specioepiteto estas adjektivo, kiu estas traduko de la latina vorto. En la malmultaj kazoj, kie traduko ne eblas aŭ taŭgas, la latina vorto estis adaptita kiel esperanta adjektivo.

Por elekti kaj nomi nordiajn speciojn, inkluzive por traduki epitetojn, estis uzitaj precipe la jenaj fontoj: Artdatabanken, Helm Dictionary of Scientific Bird Names, Plur-lingva nomaro de sovaĝaj plantoj en Eŭropo, Växternas namn kaj diversaj artikoloj en Wikipedia. La plej simpla esperanta formo, kiu donas la bazan signifon de la vorto, estis elektita por la traduko. Iafoje tamen oni opiniis necese enigi diversajn gramatikajn finaĵojn kaj afiksojn en Esperanto, ĉefe por distingi la tradukojn de diversaj latinaj-grekaj epitetoj.

Por la zoologiaj speciaj nomoj, kie la specia epiteto estas la sama, aŭ simila vorto kun la sama signifo kiel la genronomo, neniu esperanta formo estas donita por la specia epiteto. En tiuj kazoj la specio estas donita kiel signifo 2 de la genronomo.

La specionomoj estas enigitaj laŭ la plej kutima vortordo en Esperanto, do kun la specia epiteto antaŭ la genronomo. Tamen, la scienca ordo kun la familia nomo unue (kun komenca majusklo) povas esti pli taŭga, kio estas precipe vera se oni volas ankaŭ uzi alian priskriban adjektivon, ekz. "bela Anemono boska".

Esperantaj nomoj por familioj kaj pli altaj niveloj en la taksonomia klasifiko sekvas la formon de la scienca nomo laŭ la transskribaj reguloj donitaj supre por genraj nomoj. Por familioj, la botanika scienca finaĵo aceae estas anstataŭigita per acoj kaj la zoologia idae per edoj.

En la vortaro troviĝas vortoj en la ĉefaj niveloj de la taksonomia klasifiko, t.e. specio, genro, familio, ordo, klaso, filumo, regno kaj domajno. Nur en esceptaj kazoj troviĝas vortoj en la interniveloj. Familioj, ordoj k.t.p. estas metitaj sub la respektiva radikvorto de la tipogenro, eĉ kiam la literumo indikas, ke ili estus propraj radikvortoj. Tiel hirundinedoj estas metita sub la radikvorto hirundo.

Por plantoj estas kutime, ke la sama nomo estas uzata por la parto, kiu estas ĉefe interesa kaj por la specio mem. Ekzemple, la komun-lingva nomo terpomo estas uzata kaj por la manĝebla rizomtubero kaj por la specio mem. En tiaj okazoj la interesa parto havas la signifon 1 kaj al la planto la signifon 2.

Popolnomoj

Por loĝantoj de landoj, kies nomoj estas bazitaj sur gentoj, estas ofte, ke la sama nomo estas uzata por homoj de tiu gento kiel por loĝantoj de la lando. Tio validas en Esperanto kaj eĉ pli multe en la sveda. En tiu ĉi vortaro tamen oni faras konsekvencan esperantlingvan distingon inter etno kaj loĝanto. Ekzemple, etna svedo (t.e. persono kun svedlingva origino) estas nomita svedo en Esperanto, dum loĝanto de Svedio estas nomita svediano.

Referencoj

La malsupraj referencoj estas menciitaj en la supra teksto. En la preparado de la vortaro oni tamen iom uzis ankaŭ aliajn fontojn.

Artdatabanken, Sveriges Lantbruksuniversitet (SLU), https://artfakta.se

Bildvortaro en Esperanto, Petro Desmet', Jozefo Horvath, Flandra Esperanto-Ligo, 2012, ISBN 978-90-77066-48-5.

Esperantisk – Svensk ordbok, Sam Owen Jansson, Frits Lindén, Birger Gerdman, Förlagsföreningen Esperanto u.p.a., Stockholm 1934.

Helm Dictionary of Scientific Bird Names, James A. Jobling,
http://www.avesdecostarica.org/uploads/7/0/1/0/70104897/scientific-bird-names.pdf

Komputada leksikono, Sergio Pokrovskij, https://bertilow.com/div/komputada_leksikono/

Komputeko, Edukado@Interreto, https://komputeko.net

Lilla Esperanto-ordboken, Ebbe Vilborg, Esperantoförlaget 2016, ISBN 978-91-85244-44-7.

Ordbok Svenska – Esperanto, Ebbe Vilborg, Esperantoförlaget, Stockholm 1992, ISBN 91-85288-20-9.

Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (PIV), Sennacieca Asocio Tutmonda, 2005, https://vortaro.net

Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko (PMEG), Bertilo Wennergren, Edukado@Interreto, 2020, ISBN 978-91-970515-3-8.

Plur-lingva nomaro de sovaĝaj plantoj en Eŭropo, La Rondo de Esperantistaj Flaŭristoj (REF), Bernhard Eichkorn, Villingen, 1996

Reta Vortaro (ReVo), https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2k.html

Svensk – Esperantisk ordbok, Paul Nylén, Förlagsföreningen Esperanto u.p.a., Stockholm 1954.

Tekstaro de Esperanto, https://tekstaro.com

Växternas namn, Jens Corneliuson, Wahlström & Widstrand, 1997, ISBN 91-46-17679-9

Wikipedia, https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio

Ĝisdatigita